Było sobie kino. Historia kina „Brda” w Koronowie. Część II.

"Po wojnie stałe kino w Koronowie, któremu nadano nazwę „Brda” rozpoczęło działalność w miejscu przedwojennej lokalizacji kina „Apollo”, a więc w budynku byłej synagogi przy ulicy Szkolnej i pozostało tam do końca swego istnienia. Z akt Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Koronowie przechowywanych w Archiwum Państwowym w Bydgoszczy wynika, że działało ono już w połowie stycznia 1946 roku. Powstało zatem wcześniej, co najmniej w końcu 1945 roku. Tuż po wojnie było ono jedyną placówką kulturalną w Koronowie. Pod względem wyposażenia nie reprezentowało jednak wysokiego standardu. Widzowie siedzieli na długich drewnianych ławach. Dopiero później wprowadzone zostały typowe siedzenia kinowe. Wówczas kino posiadało ponad 200 miejsc. Nie mam danych, aby określić w jakich dniach tygodnia w pierwszych latach powojennych odbywały się tutaj seanse filmowe. W każdym razie przez szereg lat, jeszcze w początkach lat siedemdziesiątych, odbywały się pięć razy w tygodniu: w niedziele, wtorki, środy, czwartki i soboty. W ostatnich latach istnienia kina, jak relacjonuje ówczesny operator kinowy Adam Wanda, seanse odbywały się w niedziele, poniedziałki, środy, czwartki i piątki. Zrezygnowano wówczas z seansów sobotnich, gdyż, jak pokazała praktyka, w tym dniu w kinie była niska frekwencja, a potencjalni widzowie korzystali z innych form rozrywki. W ciągu dnia odbywały się zasadniczo dwa seanse: popołudniowy i wieczorny. W późnych latach istnienia kina „Brda” były to seanse o godz. 16:45 i 19:00. W przypadku, gdy dany film cieszył się dużą popularnością były seanse dodatkowe, także w późniejszym okresie nocne. Przez szereg lat odbywały się poza przyjętymi terminami seansów tzw. seanse lekturowe dla szkół, a w okresie wakacyjnym projekcje filmów dla kolonii letnich. W okresie pełnego rozwoju kina „Brda” w niedziele przed południem odbywały się również tutaj, cieszące się dużą popularnością, filmowe poranki dla dzieci.

W pierwszych latach powojennych występowały niekiedy trudności w funkcjonowaniu kina wynikające z realiów, jakie istniały w tym czasie w Koronowie, gdzie problemów dostarczała na przykład obecność żołnierzy KBW(Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego), którzy między innymi urządzali częste burdy we wspomnianym kinie, przychodzili tu pijani, palili papierosy i byli aroganccy. W tych latach zdarzało się też, że sala kina „Brda” była wykorzystywana do innych celów niż wyświetlanie filmów, np. artystycznych czy politycznych. W październiku 1948 roku dwukrotnie wystąpiła tutaj orkiestra rytmiczna Tadeusza Polańskiego i znani lokalnie soliści: duet Stachowskich, Grzegorz Kardaś oraz Ignacy Wilczyński. Koncerty te cieszyły się ogromnym powodzeniem. W połowie sierpnia 1949 roku odbyło się w kinie „Brda” z inspiracji władz nadrzędnych posiedzenie Miejskiej Rady Narodowej w Koronowie z udziałem „aktywu społecznego”. Uchwalono na nim rezolucję potępiającą wystąpienie papieża Piusa XII, który zagroził ekskomuniką ludzi wierzących wstępujących do partii komunistycznych i popierającą dekret rządu o „ochronie wolności sumienia w Polsce”. Wspomniany dekret zapowiadał kary więzienia między innymi za „zmuszanie do udziału w praktykach religijnych” i „nadużywanie wolności wyznania i sumienia w celach wrogich ustrojowi”. Wykorzystywanie sali kina „Brda” do celów politycznych miało też miejsce w późniejszych latach. Na przykład jeszcze w lipcu 1962 roku z okazji Święta Odrodzenia Polski odbyło się w niej uroczyste posiedzenie koronowskiej Miejskiej Rady Narodowej, a w części artystycznej wyświetlony został film.

Kino „Brda” bezpośrednio po swoim powstaniu było administrowane przez władze miasta. Nie mogło to jednak trwać długo, gdyż już w końcu 1945 roku powojenny rząd upaństwowił kinematografię, wprowadził monopol filmowy obejmujący wszystkie dziedziny kinematografii tworząc przedsiębiorstwo państwowe „Film Polski”. Przedsiębiorstwo to prowadziło wytwórnie filmowe, sprzedaż i wynajem filmów polskich w kraju i za granicę, kupno i wynajem filmów zagranicznych dla kraju, a także zakładało i prowadziło kina. Władze powojenne od samego początku stawiały sobie za cel wykorzystanie tej atrakcyjnej formy przekazu, jaką był film i sieć kin jako środka „wychowania społecznego”, a więc dla potrzeb propagandy masowej. Toteż niebawem kino „Brda” stało się kinem państwowym i podlegało „Filmowi Polskiemu”. Kinematografia w Polsce powojennej w poszczególnych okresach była przedmiotem licznych zmian organizacyjnych, na omówienie których w niniejszym opracowaniu nie ma miejsca. Stwierdźmy jedynie, że w pierwszych latach pięćdziesiątych w okresie jej największej centralizacji i zbiurokratyzowania, kino „Brda” podlegało bezpośrednio przedsiębiorstwu państwowemu — Okręgowemu Zarządowi Kin w Bydgoszczy. Jak wszystkie kina państwowe nie posiadało osobowości prawnej i samodzielności gospodarczej. Było finansowane przez Okręgowy Zarząd Kinw Bydgoszczy i tam też odprowadzało zarobione środki pieniężne. Rozpowszechnianiem filmów w sieci kin na terenie województwa bydgoskiego zajmowała się natomiast wojewódzka ekspozytura Centrali Wynajmu Filmów w Bydgoszczy, której pod tym względem podlegało kino „Brda”.

Pod koniec 1956 roku, a więc w okresie polskiego Października dyskutowano projekt przekazania kin radom narodowym. Jak pisze historyk kina polskiego, „przewidywał on, że zostaną zniesione Okręgowe Zarządy Kin i że kina lub zespoły kin (w miastach, gdzie było kilka lub kilkanaście kin) otrzymają status samodzielnych przedsiębiorstw państwowych, podporządkowanych właściwym radom narodowym. Uprawnienia tych nowych przedsiębiorstw obejmować miały zagadnienia repertuarowe, planowanie gospodarcze, zaopatrzenie i politykę personalną”. I rzeczywiście w latach 1958-1960 ogół kin państwowych został przejęty przez wojewódzkie rady narodowe. Jednocześnie likwidowane były Okręgowe Zarządy Kin. U podstaw tych zmian leżało przekonanie, że kina, jako samodzielne przedsiębiorstwa państwowe, „staną się cząstką ośrodków kulturalnych administrowanych przez miasta, powiaty i gromady”. Wierzono, że władze lokalne zapewnią im lepsze warunki rozwojowe, w tym modernizację i rozbudowę, a także, iż samodzielne kina staną się źródłem wysokich dochodów dla rad narodowych. W następnych latach oczekiwania te nie potwierdziły się. Z powodów gospodarczych sieć kin nie została zdecentralizowana do szczebla miasta, powiatu lub gromady. Doświadczenie bowiem pokazywało, że znaczące kina w dużych ośrodkach miejskich mogły przynosić wysokie dochody i być samodzielne, natomiast ubogie powiaty i gromady musiałyby dofinansowywać małe nierentowne kina na swoim terenie. W rezultacie zaistniała konieczność utrzymania nadal przedsiębiorstw kinowych w postaci Wojewódzkich Zarządów Kin, które prowadziły kina, podporządkowanych teraz prezydiom wojewódzkich rad narodowych. Kino „Brda” podlegało powyższym strukturom w województwie bydgoskim. Po przejęciu kin przez administrację terenową wojewódzkie wydziały kultury nie uzyskały jednak samodzielności programowej. Polityka programowa nadal znajdowała się w kompetencjach Centrali Wynajmu Filmów w Warszawie posiadającej w poszczególnych województwach swoje ekspozytury, które ustalały repertuar kin i rozpowszechniały filmy w sieci kin na swoim terenie. Kino „Brda” podlegało w tym zakresie wojewódzkiej ekspozyturze Centrali Wynajmu Filmów w Bydgoszczy. Przez ostatnie 12 lat swego istnienia kino „Brda” bezpośrednio podlegało Okręgowemu Przedsiębiorstwu Rozpowszechniania Filmów w Bydgoszczy. Przedsiębiorstwo to powstało w styczniu 1976 roku z połączenia Wojewódzkiego Zarządu Kin w Bydgoszczy i Wojewódzkiego Oddziału Centrali Rozpowszechniania Filmów, wcześniej Centrali Wynajmu Filmów. Podobnie rzecz miała się z szesnastoma pozostałymi takimi przedsiębiorstwami w kraju. Prowadziło ono eksploatację należących do niego kin, w tym kina „Brda”, przeprowadzało ich modernizację, ustalało bieżący repertuar i wynajmowało kopie filmowe podległym sobie kinom oraz zapewniało oprawę reklamową (plakaty, fotosy itd." - Jerzy Nowicki